Alanımla alakalı olduğu için biraz bilgi vereceğim. Bilgiler fazlaca teknik olabilir. Ancak herkes oturduğu/çalıştığı binayı tanımalıdır.
Oturduğu yapıya güvenmeyenler, riskli yapı tespiti yaptırsın lütfen. Sürece ilişkin bilgi infografikte mevcut. Bu sürecin "geridönüşü olmadığını, riskli çıkan binanın 60+30 gün içinde yıkılması gerektiğini" unutmayalım. Aynı şekilde, binanın depremde yıkılmasının ve giden canların da geridönüşü yok (Bu yıkım olayı yeni bir şey değil, eğer ki bir bina riskli tespiti yapıldığı halde yıkılmamışsa muhtemelen tespiti lisanssız bir firma yapmıştır, dolayısıyla resmiyete geçmemiştir). Bu arada riskli yapı olduğunu düşündüğünüz yapıları belediyeye şikayet edip tespit yapılmasını talep edebilirsiniz (örneğin okuduğunuz/çocuğunuz okuduğu okul veya çalıştığınız bina, ancak bunların masrafları kimden alınıyor tam bilgim yok açıkçası, muhtemelen yapı sahibindendir).
Yapınızda risk bulunmasını gözle basit bir şekilde tespiti şöyle yapılır.
*Yapının yılı (2000 öncesi yapılar potansiyel risk grubundadır, mutlaka tespit yaptırsınlar).
*Yapıdaki çatlaklar (duvarlardaki basit sıva çatlakları önemli değil, ancak kolon ve kirişlerdeki çatlaklar önemli).
*Yapıdaki nem ve rutubet (belki daire içinde yoktur, mutlaka bodruma bakın).
*Yapının kolon ve kirişlerinin, döşemelerinin (tavan) içindeki demirin gözükmesi ve betonun kum gibi dökülmesi.
*Saplama kirişler (bu durumu anlamak için az biraz teknik bilgi lazım ancak kısaca farklı yönlerden gelen 2 kiriş birleşim noktasında kolonun olmaması risk teşkil eder).
*Yapıda elektrik ve su tesisatı için kolon ve kirişlerde kırma, dökme yapılmış mı?
*Özellikle dükkan büyütmek için kolonlar kesilmesi (Bunu girdiğiniz dükkanda geniş bir açıklıkta kolon yoksa farkedersiniz).
Aşağıya konuyla alakalı görseller ekleyeceğim. Bilgim dahilinde yorumlarınızı/sorularınızı cevaplayabilirim.
*Kolon-kiriş-döşeme-perde-duvar ve hatalı bir uygulama olan saplama kiriş örneği.
Perdeyi de açıklayayım. Genelde merdiven ve asansör etrafında olur. Yapı büyükse farklı noktalarda da olur. Yeni yapılan binalarda kullanılır genelde. Kolonun boyunun eninden en az 6 kat büyük olanlarına denir (yükseklik değil, en-boy. Örneğin 30 cm eninde, 180 cm boyunda, 300 cm yüksekliğinde olan bir taşıyıcı elemana perde denir). Binaların bodrumlarında toprakla temas eden kısımları perde olmalıdır. Merdiven ve asansörler binadan farklı çalışan alanlar olduğu için 2-3 kenarı perde olmalıdır (bazı yapılarda 1 kenarının perde olması da yeterlidir, yapıya göre değişiklik gösterir bu durumlar). Bu nedenle deprem anında ve depremden sonraki ilk 1-2 dk içinde merdivenden ve asansörden uzak durun, merdivenin çökmediğinden eminseniz dikkatli ve sırayla binayı terkedin, aniden herkesin merdivene koşması merdivenin çökmesine sebep olabilir.
Bunun dışında asmolen döşeme vardır, birçok inşaatta görürsünüz. Maliyeti ucuz olması ve sarkan kiriş olmaması nedeniyle çoğu inşaatta tercih edilse de "1.sınıf deprem bölgeleri için risklidir". Ancak maalesef hala çatır çatır kullanıyorlar (altta asmolen döşemede merdiven etrafındaki perde net şekilde gözüküyor).
*Geçen sene Kartal'da çöken binanın taşıyıcı sisteminden bir parça.
Deniz kumu kullanılmış. Betonun içinde deniz ürünleri net şekilde görülüyor. Artık yeni yapılan binalarda bu risk yok (köyde vs kendi yaptıklarınız hariç, şehirlerde hazır beton kullanılıyor). Ancak betona su katma gibi riskler mevcut.
*Nervürlü demir örneği
Haberlerde sürekli geçen "nervürsüz demirle yapılmış, düz demirle yapılmış" vs olayı bu. Demirin etrafında bu çentiklerin olmasına nervürlü demir deniyor. Demirle betonun tutunmasını sağlıyor. Nervürsüz demirli bir yapı çökmeye mahkumdur.
*Kolon-kiriş-perde-döşemede yer alan bu tip "çatlak" ve kırıklar risklidir.
Hem demirin paslanmasına sebep olur, hem de betonun iş yapmadığını gösterir.
*Güzel bir dehşet örneği.
Genelde bodrum katlarda oluyor. Bunun dışında daire içlerinde özellikle doğalgaz borusu/klima borusu için delme yapılıyor. Bazen elektrik tesisatı için yapılıyor. Çok binada elektrik buatlarının kirişe konduğuna şahit oldum. Aman dikkat. Eğer evinizde böyle bir şey varsa uzman bir firmayla görüşün, tamir harcıyla kapatılabilecek olanlar var, kapatılamayacak olanlar var.
*Kolon kesilince ne olur?
İşte böyle demirler ortaya çıkar, üst katlardaki tonlarca yük havada asılı kalır.
Bu da üstteki dairede yer kazanmaya yönelik bir kolon kesme...
*Kolon patlaması dediğimiz olay.
Kolon demirleri ince gelirse ya da yapıda yeterli kolon yoksa, kesilmişse vs. kalan kolonlar deprem olmasa bile zamanla patlar. Yani basınç altında ezilir ve yanlara doğru açılır. İçindeki demirler artık dik | | değil, buruk ( ) şekildedir.
*Bant pencereler
Özellikle fabrika veya bodrumlarda görebileceğimiz bant pencere (kiriş altında kolondan kolona uzanan alçak pencereler) kısa kolon etkisi oluşturur. O nedenle ya kolonların yanında ufakta olsa duvar olmalı, ondan sonra pencere başlamalı, ya da tam boy pencere konulup kolonun tamamen rijit olması sağlanmalıdır.
*Son olarak yumuşak kat.
Yapının özellikle zemin katlarındaki dükkanlar nedeniyle diğer katlardan daha yüksek yapılması, kolon rijitliğini bozan bir durumdur. Özellikle eski binalarda bu tarz bir şey görürseniz uzak durun.
Bu arada betonarme binalarda duvarlar taşıyıcı değildir, bir duvarın yıkılmasının-duvar örülmesinin zararı yoktur. Ancak bu kırmalar sırasında kolon-kirişlere zarar verilmediğinden emin olunmalıdır. Ayrıca duvarın da bir ağırlığı olduğu, dolayısıyla her yeni duvar örmenin/yıkmanın bina dengesine az/çok etkisi olduğunu unutmayın.
Başta dediğim gibi, biraz teknik bir konu ama az çok herkes bilmeli ki, yaşadığı-çalıştığı ortamı tanısın. Gönderi altında yorumlarınızı, oturduğunuz/çalıştığınız/okuduğunuz yapının durumunu (gözlemleyebildiklerinizi) yazarsanız sevinirim.
Allah kimseyi depremin yıkıcı etkisi ile karşılaştırmasın.
EDİT: Malum üzücü Kahramanmaraş ve çevre illerini etkileyen deprem sonrası sayfa 3'te yeni eklemeler yaptım. Tekrardan tüm Türkiye'ye geçmiş olsun.
