GELENEKSEL TİCARETTEN YENİ EKONOMİYE
ELEKTRONİK TİCARETİN TEMEL EKONOMİK ETKİLERİ
İnternet kullanıcılarının ve web sitesi sayısının hızla arttığı günümüzde internetin
sunduğu olanaklardan biri olan elektronik ticaretin boyutu da buna bağlı olarak hızla artış
göstermektedir. Elektronik ticaretin hacminde meydana gelen bu artış onu, ülkelerin
ekonomik, sosyal ve idari yapılarında önemli bazı etkilere sahip hale getirmektedir.
Elektronik ticaretin ekonomik etkileri, dünyadaki geleneksel ticaret anlayışından yeni
ekonomiye geçiş sürecinin hızlanmasına sebep olmaktadır. Bu etkilerin ekonomilere olan
olumlu katkıları ülkelerin elektronik ticaretin gelişmesi yolunda sürekli olarak yeni önlemler
alması ve düzenlemelere gitmesi ile doğru orantılı olmaktadır.
Çalışmada elektronik ticaretin temel ekonomik etkileri ele alınmaktadır. Bu bağlamda
elektronik ticaret tanımına giren ticari faaliyetlerin dünya ekonomisi ve Türkiye Ekonomisi
üzerindeki makro ekonomik etkileri, maliyetler, rekabet, fiyatlar, işletme ve pazar yapısı ve
istihdama etkileri başlıklar halinde incelenmektedir.
Elektronik Ticaretin Temel Ekonomik Etkileri
İnternet, askeri amaçlar doğrultusunda geliştirilmesine rağmen, takip eden yıllarda
kamu hizmetleri ve akademik faaliyetlere doğru yönelmiştir. Yirminci yüzyılın son on yılı
içerisinde ise enformasyon toplumlarında internetin kullanım alanı biraz daha farklı yönde
ilerleyerek küreselleşmeye katkıda bulunmuş ve üzerindeki bilgi kaynakları çeşitlenerek
çoğalmıştır. Bu dönemlerde domain kuruluş tiplerinden olan ticari kurumlar (com) eğitim ve
kamu kurumlarına göre (edu, gov) daha fazla artış göstermiştir. Yani 1990lı yıllardan
itibaren internette ticari faaliyetler daha da yoğunlaşarak; elektronik ticaret hareketleri,
birinci dereceden kullanım amacı haline gelmiştir.
Elektronik ticaretin temel ekonomik etkisi, engellerin daha az olduğu bir ekonomik
faaliyet alanı yaratmasıdır. Söz konusu etki, esas olarak hızla gelişen bilgi ve iletişim
teknolojilerinin doğurduğu bir sonuçtur. Elektronik ticaret, hızla gelişen söz konusu altyapıyı kullandığından ekonomik hayata etkisi de aynı oranda büyük olacaktır. Elektronik ticaret,
potansiyel olarak bütün üretici, sağlayıcı, kullanıcı ve tüketicileri bir araya getirdiğinden,
sanayi devriminden bu yana hayal edilen mal ve hizmet üretimi ile ticari hayatı gerçeğe
dönüştürecek özelliklere sahip olduğu düşünülmektedir.
Elektronik ticaretin özellikleri ile ilgili yapılan kısmi analizler sonucunda; ileri
teknoloji (High-Tech) üretiminde yaşanan hızlı artışın beraberinde verimliliği de artırdığı ve
artan verimlilik ile beraber işgücü piyasasının yeniden şekillendiği, bunun sonucunda işçilik
maliyetlerinin bir azalış trendi içerisinde bulunduğu, bunların yanı sıra düşen vergi gelirleri
ile birlikte harcanabilir gelirde bir artış olduğu ortaya çıkmıştır. Yeni ekonomide ortaya
çıkan bu özellikler, eski ekonomiye göre rekabetin yeniden şekillendiğini, sektörlere özel
stratejik rekabet kalıplarının ortaya çıktığını göstermektedir.
Makro Ekonomik Etkiler
Elektronik ticaret, gelişmekte olan ülkelerde makro ve mikro ekonomik birimler
açısından kaynakların daha verimli kullanılmasını sağlayacak fırsatlar sunan bir gelişmedir.
Gelişmekte olan ülkelerin bu fırsatları değerlendirmesi, elektronik ticaretin önündeki yasal
ve kurumsal engellerin kaldırılmasına ve teşvik edilmesine bağlıdır. ABD başta olmak üzere
gelişmiş ülkeler, elektronik ticarette gelişmekte olan ülkelerden öndedir ve bu üstünlüklerini
sürdürme eğilimindedirler. Dolayısıyla gelişmekte olan ülkeleri her konuda olduğu gibi zorlu
bir yarış beklemektedir. Türkiyedeki nüfusun yaklaşık yüzde 70inde bilgisayarın
olmaması, bilginin mobilitesini, özellikle eğitimde olumsuz yönde etkilemektedir. İnternet
kullanımı bakımından bazı Avrupa ülkelerinin üzerinde yer alan Türkiye, elektronik ticaret
konusunda daha alt sıralarda bulunmaktadır.
Yeni ekonominin makro ekonomik anlamda meydana getirdiği en önemli etki, ekonominin
verimlilik büyüme trendinde gözlenen hızlanmadır. Verimlilik artışı emek verimliliğindeki
artışın yanı sıra, maliyet tasarrufları aracılığı ile de sağlanır. Verimlilikte gözlenen artış
ekonominin toplam hasılasında artışlar sağlar.
Elektronik Ticaret Tanımına Giren Faaliyetleri İçeren Katma Değerin GSYİH
İçindeki (Potansiyel) Payı (%)
Elektronik ticaret tanımına giren faaliyetleri içeren katma değerin GSYİH içindeki (Potansiyel) payı, Türkiyede yüzde 27,7 olarak gerçekleşmektedir.
Ülkeler ortalamasına bakıldığında elektronik ticaret tanımında giren ticari faaliyetlerin
Türkiyenin GSYİHsı içerisindeki oranı daha düşük seviyede gerçekleşmektedir.
Kamu ve özel sektörlerdeki gelişmelere rağmen internet hızının çok yavaş olması,
dijital telefon hatlarının her yere ulaşamaması, internet kullanım ücretlerinin yüksek olması,
internet servis sağlayıcılarının kaliteli hizmet verememesi, kargo hizmetlerinin güvenli
olmaması, en önemlisi de elektronik ticaret alanında hukuksal altyapının oluşturulamaması,
bu faaliyetlerin paylarının bazı ülkelere göre daha düşük seviyede olmasının
nedenlerindendir.
Üretim Maliyetlerinde Azalma
Üretim maliyetlerini azaltıcı etki başlıca iki boyutuyla görülmektedir. Birincisi,
elektronik ticaretin, firmanın maliyet yapısını değiştirmesi; ikincisi de diğer işletmelerle
geriye ve ileriye doğru ilişkilerinde elde edilen maliyet düşüşleridir.
İnternet kullanımı ile birlikte elektronik ticaretin geniş boyutlara ulaşması maliyet
yapılarında masraflarda azalma şeklinde kendini göstermekte, bilgiye ana kaynağından,
aracısız, doğru, daha hızlı ve ucuz yoldan ulaşma gibi fırsatları beraberinde getirmektedir.
Cisconun Elektronik Ticaret Müşterisi Dolayısıyla Sağladığı Tasarruflar
Elle yazma maliyeti = 270
Yazılım dağıtımı = 130
Telefonla teknik destek = 125
Toplam = 525
Kaynak: OECD, The Economic and Social Impacts of Electronic Commerce: Preliminary Findings and Research Agenda, in the Conference Proceedings of "A Borderless World -- Realizing the Potential of Global Electronic Commerce," Ottawa, Canada, October 1998, p:61
Cisconun elektronik ticaret müşterilerine sağladığı ürünlerdeki belirgin maliyet
düşüşü tablo 1de görülmektedir. Bu da yaklaşık olarak toplam gelirin yüzde 9unu
oluşturmaktadır ya da maliyetlerin yüzde 17si olmaktadır.
Geleneksel Ticaretle Elektronik Ticaretin Maliyet Yönünden Karşılaştırılması
ABDde yapılan bir araştırmada uçak bileti, banka işlemi ve bilgisayar
yazılımı ticaretinde elektronik ticaretin maliyeti geleneksel ticaretin maliyetinden çok
yüksek oranlarda daha düşük düzeydedir.
Elektronik ticaretin sağladığı maliyet avantajı mal ve hizmetlerin fiyatlarına yansıyarak
tüketicilerin lehine sonuçlanmaktadır. (İşletmeler internet üzerinden gerçekleştirdikleri ticari faaliyetlerde mal ve hizmet fiyatlarını daha düşük oranlarda gerçekleştirmektedirler. Örneğin ; Bankacılık işlemleri, interaktif sistemle internetten ya da telefon sisteminden
gerçekleştirildiğinde daha düşük maliyetle sonuçlandığı görülmektedir.) Tüketici alışveriş,
sipariş, yatırım vb. pek çok ticari faaliyetini hem daha çabuk sonuçlandırabilmekte hem de
sonucunu bizzat takip edebilmektedir .
Araştırma sonuçları incelendiğinde Türkiyede alışveriş kalemlerinin farklı olduğu
görülmektedir. Bunun sebebi olarak internet kullanıcılarının Türkiyede daha genç olması
(28 yaş civarı) ve ekonomik gelir seviyesinin dünya üzerindeki internet kullanıcılarına oranla daha düşük olmakla beraber eğitim seviyesinin daha yüksek olduğu görülmektedir.
Üretim maliyetlerindeki azalma ülkeden ülkeye değişim göstermekle birlikte, aradaki
fark çok büyük olmayacaktır. Örneğin Türkiyede her ne kadar internet altyapısının
yetersizliği ve maliyetinin diğer ülkelerden fazla olması söz konusu olsa da geleneksel
ticaretin maliyeti elektronik ticaretin maliyetinden daima daha fazla olacaktır.
Rekabet
Stratejilerini doğru belirleyen, hedeflerini doğru ortaya koyan firmalar elektronik
ticaretin avantajlarından ve yeni iş imkanlarından faydalanarak rakipleri karşısında avantaj
sağlayacaklardır. İşletme için ürün, yeni fikir ve mevcut genel durum ile ilgili bilgilere
erişim olanağı çok değerlidir. Enformasyon toplumunda bilgiye ulaşmanın rasyonel yolu
internetten geçmektedir. Rakip firma ne kadar büyük bir firma olursa olsun, otomasyona
bağlanmış iş yönetimi ve maliyetlerindeki azalma ile aynı ürünü daha az personel çalıştırarak daha ucuz fiyattan ve daha hızlı bir şekilde müşterilere ulaştırılabilir, kişiye özel en iyi hizmet sunulabilmektedir.
Türkiyede elektronik ticaret ve rekabet konusunda, Elektronik Ticaret Koordinasyon
Kurulu Rapor Özetinde şu ifadeler yer almaktadır: Zaman, yer ve personel tasarrufu
sağlaması nedeniyle firmaların serbest rekabet gücüne önemli katkı sağlaması beklenen
elektronik ticaret konusunda, devletin düzenleyici rolünün içerik ve boyutunun belirlenmesi
önem taşımaktadır. Elektronik ticarete devletin müdahalesinin sınırları VII. Beş Yıllık
Kalkınma Planında benimsenen, devletin, ekonomi ve piyasalara müdahalesinin en az
düzeyde olması yaklaşımı çerçevesinde çizilmelidir. Refah düzeyini artırmak, kaynakların
etkin kullanımını sağlamak, pazarı açık tutmak ve belirsizlikleri önlemek için kuralların
konulması ve uygulamanın bu kurallara uygun olarak yürütülmesi, elektronik ticaret
açısından da geçerli olacaktır.
Fiyatlar
Geleneksel yöntemlerin dışında elektronik ticaretle, daha hızlı, sürekli ve maliyetler
açısından daha fazla avantajlar sağlanması sonucunda fiyatlar genel seviyesindeki artışlarda da azalma kaçınılmaz olmaktadır.
Artan rekabet fiyatları şeffaflaştırmakta, alıcılar ve satıcılar açısından piyasa
genişlemektedir. Dolayısıyla firmalar maliyet tasarrufu sağlayıcı yeni teknikleri zorunlu
olarak edinmeye çalışmaktadırlar. İnternet kullanımı ile birlikte gerek ulusal gerekse
uluslararası düzeyde ortaya çıkan rekabet, tam rekabet piyasası koşullarına benzer sonuçların doğmasını sağlayabilmektedir. Dolayısıyla Düşük kar marjları, etkin üretim ve müşteri memnuniyeti sağlanabilmektedir.
