TechSpot: Bir İşlemcinin (CPU) Anatomisi
Modern Bir İşlemcinin Tüm Parçaları Nasıl Birlikte Çalışır?
İşlemci (CPU), genellikle bilgisayarın beyni olarak adlandırılır. Tıpkı insan beyni gibi, bilgiyi işlemek üzere birlikte çalışan çeşitli bölümlerden oluşur; bilgi girişi sağlayan, bilgiyi depolayan, bilgiyi işleyen, çıktı alınmasına yardımcı olan ve daha pek çok işlevi yerine getiren kısımları vardır. Bugünkü açıklayıcı yazımızda, bir işlemciyi oluşturan temel unsurları ve bunların bilgisayarınıza güç sağlamak için nasıl bir uyum içinde çalıştıklarını ele alacağız.
Bu makalenin, bilgisayar bileşenlerinin ardındaki teknolojiyi derinlemesine incelediğimiz "Anatomi" serimizin bir parçası olduğunu belirtmekte fayda var. Ayrıca, işlemci tasarım sürecini ve işlemcinin iç işleyişini çok daha detaylı ele alan, "İşlemci Tasarımı" üzerine özel bir serimiz daha bulunuyor; teknik okumaları sevenler için kesinlikle tavsiye ederiz. Elinizdeki bu "anatomi" makalesi, işlemci serimizdeki bazı temel kavramlara yeniden değinecek olsa da, konuyu daha geniş bir perspektiften ele alacak ve ek bilgiler sunacaktır.

"Anatomi" serimizdeki önceki makalelerle kıyaslandığında, bu yazının kaçınılmaz olarak daha soyut bir yapıda olacağını söyleyebiliriz. Örneğin bir güç kaynağının içine baktığınızda kapasitörleri, transformatörleri ve diğer bileşenleri açıkça görebilirsiniz. Ancak modern bir işlemcide bunu yapmanız mümkün değildir; çünkü her şey son derece küçüktür ve ayrıca Intel ile AMD, tasarımlarını kamuoyuyla paylaşmazlar. Çoğu işlemci tasarımı özel mülkiyet kapsamındadır (ticari sır niteliğindedir); dolayısıyla bu makalede ele alınan konular, tüm işlemcilerde ortak olan genel özellikleri yansıtmaktadır.Öyleyse başlayalım. Her dijital sistemin bir tür Merkezi İşlem Birimi'ne (CPU) ihtiyacı vardır. Temel düzeyde bir programcı, belirli bir görevi yerine getirmek için kod yazar; işlemci ise bu kodu çalıştırarak hedeflenen sonucu ortaya çıkarır. İşlemci; bellek (RAM) ve giriş/çıkış (I/O) birimleri gibi sistemin diğer parçalarına da bağlıdır; bu parçalar, işlemcinin ihtiyaç duyduğu verilerle beslenmesini sağlar. Ancak bugünkü yazımızda bu diğer sistemlere değinmeyeceğiz.
İşlemcinin Taslak Planı: Komut Seti Mimarisi (ISA)
Herhangi bir işlemciyi incelerken karşınıza çıkacak ilk kavram, Komut Seti Mimarisi'dir (Instruction Set Architecture - ISA). Bu, işlemcinin nasıl çalışacağını ve tüm dahili sistemlerin birbiriyle nasıl etkileşime gireceğini belirleyen, mecazi anlamda bir "taslak plan" niteliğindedir. Aynı tür içindeki farklı köpek ırkları gibi, bir işlemcinin (CPU) üzerine inşa edilebileceği pek çok farklı ISA (Komut Seti Mimarisi) türü bulunur. Bunlardan en yaygın olan ikisi, masaüstü ve dizüstü bilgisayarlarda kullanılan x86 ile gömülü sistemlerde ve mobil cihazlarda kullanılan ARM mimarileridir.
MIPS, RISC-V ve PowerPC gibi daha niş kullanım alanlarına sahip başka mimariler de mevcuttur. Bir ISA; işlemcinin hangi komutları işleyebileceğini, bellek ve önbelleklerle nasıl etkileşime gireceğini, işlemlerin çeşitli aşamalarında iş yükünün nasıl paylaştırılacağını ve daha fazlasını tanımlar.
Bir CPU'nun temel bölümlerini ele almak için, bir komutun yürütülme sürecinde izlediği yolu takip edeceğiz. Farklı komut türleri değişik yollar izleyebilir ve CPU'nun farklı kısımlarını kullanabilir; ancak burada, en önemli bileşenleri kapsayacak şekilde genel bir yaklaşım sergileyeceğiz. İşe, tek çekirdekli bir işlemcinin en basit tasarımıyla başlayacak ve modern tasarımlara doğru ilerledikçe karmaşıklığı kademeli olarak artıracağız.
Kontrol Birimi ve Veri Yolu (Datapath)
Bir CPU'nun bileşenleri iki ana kategoriye ayrılabilir: kontrol birimi ve veri yolu. Bir treni düşünün; treni hareket ettiren şey motordur, ancak arka planda kolları çeken ve motorun işleyişini yöneten kişi kondüktördür. CPU da tam olarak böyledir.
Veri yolu (datapath) motor gibidir; adından da anlaşılacağı üzere, verilerin işlenirken aktığı yoldur. Veri yolu girdileri alır, bunları işler ve işlem tamamlandığında sonuçları ilgili yere iletir. Kontrol birimi ise, tıpkı trendeki kondüktör gibi, veri yoluna nasıl çalışması gerektiğini söyler. Komutun türüne bağlı olarak veri yolu; sinyalleri farklı bileşenlere yönlendirir, sistemin çeşitli kısımlarını açıp kapatır ve CPU'nun o anki durumunu takip eder.
Temel bir CPU'nun blok şeması. Siyah çizgiler veri akışını, kırmızı çizgiler ise kontrol akışını temsil eder. Görsel: Lambtron (Wikipedia aracılığıyla)
Komut Döngüsü - Getirme (Fetch)
CPU'nun yapması gereken ilk şey, bir sonraki adımda hangi komutların yürütüleceğini belirlemek ve bu komutları bellekten CPU'nun içine aktarmaktır. Komutlar bir derleyici (compiler) tarafından oluşturulur ve CPU'nun ISA'sına (Komut Kümesi Mimarisi) özgüdür. ISA'lar; veri yükleme (load), depolama (store), toplama (add), çıkarma (subtract) gibi pek çok ortak komut türünü barındırır; bunun yanı sıra, her bir ISA'ya özgü özel komut türleri de bulunabilir. Kontrol birimi, her bir komut türü için hangi sinyallerin nereye yönlendirilmesi gerektiğini bilir.
Örneğin, Windows üzerinde bir ".exe" dosyası çalıştırdığınızda, ilgili programın kodları belleğe yüklenir ve CPU'ya ilk komutun hangi bellek adresinden başladığı bildirilir. CPU, yürütülecek bir sonraki komutun bellek adresini tutan dahili bir yazmaca (register) sahiptir. Buna "Program Sayacı" (Program Counter - PC) denir. İşlem döngüsü, nereden başlanacağı belirlendikten sonra, ilk adım olarak ilgili talimatın alınmasını gerektirir. Bu aşamada talimat, bellekten CPU'nun talimat yazmacına (instruction register) aktarılır; bu sürece "Getirme" (Fetch) aşaması denir. Gerçekçi bir senaryoda, talimat büyük olasılıkla zaten CPU'nun önbelleğinde (cache) bulunuyor olacaktır; ancak bu ayrıntılara birazdan değineceğiz.
İşlem Döngüsü - Kod Çözme (Decode)
CPU bir talimatı edindiğinde, onun tam olarak ne tür bir talimat olduğunu çözümlemesi gerekir. Bu aşamaya "Kod Çözme" (Decode) aşaması denir. Her talimat, CPU'ya onu nasıl yorumlaması gerektiğini bildiren ve "Opcode" (işlem kodu) olarak adlandırılan belirli bir bit dizisine sahiptir. Bu durum, bilgisayara bir dosyanın nasıl yorumlanacağını belirtmek için kullanılan dosya uzantılarına benzer. Örneğin, .jpg ve .png uzantılı dosyaların her ikisi de görsel dosyasıdır; ancak verileri farklı şekillerde düzenledikleri için, bilgisayarın bunları doğru bir şekilde yorumlayabilmesi adına dosya türünü bilmesi gerekir.
ISA'nın (Komut Seti Mimarisi) karmaşıklığına bağlı olarak, CPU'nun talimat kod çözme kısmı da oldukça karmaşık hale gelebilir. RISC-V gibi bir ISA yalnızca birkaç düzine talimata sahipken, x86 mimarisinde binlerce talimat bulunur. Tipik bir Intel x86 CPU'sunda kod çözme süreci, en zorlu aşamalardan biridir ve işlemci üzerinde önemli bir yer kaplar. Bir CPU'nun kodunu çözdüğü en yaygın talimat türleri; bellek, aritmetik veya dallanma (branch) talimatlarıdır.
3 Temel Komut Türü
Bir bellek komutu; "1234 bellek adresindeki değeri oku ve A değerine ata" veya "B değerini 5678 bellek adresine yaz" gibi bir işlem olabilir. Aritmetik bir komut; "A değeri ile B değerini topla ve sonucu C değerine kaydet" şeklinde olabilir. Bir dallanma komutu ise; "Eğer C değeri pozitifse şu kodu, negatifse bu kodu çalıştır" gibi bir mantık içerebilir. Tipik bir program, bu komutları bir araya getirerek şöyle bir işlev oluşturabilir: "1234 bellek adresindeki değer ile 5678 bellek adresindeki değeri topla; sonuç pozitifse 4321 bellek adresine, negatifse 8765 bellek adresine kaydet."
Az önce kodunu çözdüğümüz komutu yürütmeye başlamadan önce, yazmaçlardan (register) bahsetmek için kısa bir ara verelim.
Bir CPU'da, "yazmaç" (register) adı verilen, oldukça küçük ancak çok hızlı çalışan birkaç bellek birimi bulunur. 64 bitlik bir CPU'da her bir yazmaç 64 bit veri tutabilir ve bir işlemci çekirdeğinde bunlardan yalnızca birkaç düzine kadar bulunabilir. Yazmaçlar, o an üzerinde işlem yapılan değerleri saklamak için kullanılır ve bir nevi "L0 önbelleği" (L0 cache) olarak düşünülebilir. Yukarıdaki komut örneklerinde geçen A, B ve C değerleri, işte bu yazmaçlarda tutulur.
ALU (Aritmetik Mantık Birimi)
Şimdi tekrar yürütme (execution) aşamasına dönelim. Bu aşama, yukarıda bahsettiğimiz 3 farklı komut türü için değişiklik göstereceğinden, her birini ayrı ayrı ele alacağız.
Anlaşılması en kolay olan aritmetik komutlarla başlayalım. Bu tür komutlar, işlenmek üzere bir Aritmetik Mantık Birimi'ne (ALU - Arithmetic Logic Unit) gönderilir. ALU; genellikle iki giriş verisini ve bir kontrol sinyalini alıp, bunlardan bir sonuç üreten bir devredir.
Ortaokulda kullandığınız basit bir hesap makinesini düşünün. Bir işlem yapmak için iki sayıyı ve uygulamak istediğiniz işlem türünü girersiniz; hesap makinesi işlemi gerçekleştirir ve sonucu verir. CPU'muzun ALU'su (Aritmetik Mantık Birimi) söz konusu olduğunda, işlem türü komutun "işlem kodu" (opcode) ile belirlenir ve kontrol birimi bu bilgiyi ALU'ya iletir. ALU'lar, temel aritmetik işlemlerin yanı sıra AND, OR, NOT ve XOR gibi bit düzeyinde (bitwise) mantıksal işlemler de yapabilirler. Ayrıca ALU, yeni tamamladığı hesaplamaya dair kontrol birimine bazı durum bilgileri de gönderir; örneğin sonucun pozitif, negatif veya sıfır olması ya da bir taşma (overflow) meydana gelmesi gibi.
ALU, daha çok aritmetik işlemlerle ilişkilendirilse de bellek veya dallanma (branch) komutları için de kullanılabilir. Örneğin CPU, daha önce yapılmış bir aritmetik işlemin sonucuna dayanarak bir bellek adresi hesaplaması gerekebilir. Ayrıca, bir dallanma komutunun gerektirdiği şekilde, program sayacına (program counter) eklenecek sapma miktarını (offset) hesaplaması da gerekebilir; "eğer önceki sonuç negatifse, 20 komut ileri atla" gibi.
Bellek Komutları ve Hiyerarşisi
Bellek komutlarını anlamak için "Bellek Hiyerarşisi" kavramını bilmemiz gerekir. Bu kavram; önbellekler (cache), RAM ve ana depolama birimi arasındaki ilişkiyi ifade eder. CPU, henüz kendi yazmaçlarında (register) bulunmayan bir veriye yönelik bir bellek komutu aldığında, veriyi bulana kadar bellek hiyerarşisi boyunca aşağı doğru iner. Günümüzdeki çoğu CPU, L1, L2 ve L3 olmak üzere üç seviyeli önbellek içerir. CPU'nun ilk kontrol ettiği yer L1 önbelleğidir; bu, üç seviye içindeki en küçük ve en hızlı olanıdır. L1 önbelleği genellikle veriler için bir kısım ve komutlar için ayrı bir kısım olacak şekilde ikiye ayrılır. Unutmayın, komutlar da tıpkı veriler gibi bellekten getirilmelidir.
Tipik bir L1 önbelleği birkaç yüz KB boyutunda olabilir. Eğer CPU aradığı veriyi L1 önbelleğinde bulamazsa, L2 önbelleğine bakar; bu seviye birkaç MB boyutunda olabilir. Bir sonraki adım ise, birkaç on MB boyutuna ulaşabilen L3 önbelleğidir. Eğer CPU, ihtiyaç duyduğu veriyi L3 önbelleğinde bulamazsa RAM'e, oradan da nihai depolama birimine yönelir. Her bir basamakta, mevcut alan yaklaşık on kat artarken, gecikme süresi de aynı oranda artış gösterir.

CPU veriyi bulduğunda, gelecekte tekrar ihtiyaç duyulması ihtimaline karşı ona hızlıca erişebilmek için veriyi hiyerarşi içinde yukarı taşır. Bu süreç birçok adımdan oluşsa da, CPU'nun ihtiyaç duyduğu verilere hızla erişebilmesini sağlar. Örneğin CPU, kendi dahili yazmaçlarından (register) veriyi bir veya iki saat döngüsünde, L1 önbelleğinden birkaç döngüde, L2 önbelleğinden yaklaşık on döngüde, L3 önbelleğinden ise birkaç düzine döngüde okuyabilir. Eğer verinin ana bellekten veya depolama biriminden getirilmesi gerekirse, bu işlem on binlerce, hatta milyonlarca saat döngüsü sürebilir. Sisteme bağlı olarak, her bir çekirdeğin kendine özel bir L1 önbelleği olabilir; L2 önbelleği başka bir çekirdekle paylaşılabilir, L3 önbelleği ise dört veya daha fazla çekirdekten oluşan gruplar arasında ortak kullanılabilir. Çok çekirdekli CPU'lar hakkında bu makalenin ilerleyen kısımlarında daha detaylı konuşacağız.
Dallanma (Branch) ve Atlama (Jump) Komutları
Üç temel komut türünden sonuncusu, dallanma (branch) komutudur. Modern programlar sürekli olarak kodun farklı bölümleri arasında atlamalar yapar; bir CPU'nun, bir dallanma komutuyla karşılaşmadan art arda bir düzineden fazla komutu yürütmesi oldukça nadirdir. Dallanma komutları; "if" ifadeleri, "for" döngüleri ve "return" ifadeleri gibi programlama yapılarından kaynaklanır. Bunların tümü, programın normal akışını kesintiye uğratıp kodun başka bir bölümüne geçiş yapmak için kullanılır. Ayrıca, her zaman gerçekleşen (yani her zaman başka bir kod bloğuna yönlendiren) dallanma komutları olan "atlama" (jump) komutları da mevcuttur.
Koşullu dallanmalar, bir CPU için özellikle karmaşık bir durumdur; çünkü CPU aynı anda birden fazla komutu yürütüyor olabilir ve bir dallanmanın sonucunu, sonraki komutları işlemeye başladıktan sonra öğrenebilir.
Bunun neden bir sorun teşkil ettiğini tam olarak anlayabilmek için, konuyu biraz açıp "komut hattı" (pipelining) kavramından bahsetmemiz gerekiyor. Komut döngüsündeki her bir adımın tamamlanması birkaç saat döngüsü sürebilir. Bu, bir komut getirilirken (fetch aşamasındayken) ALU'nun (Aritmetik Mantık Birimi) boşta kalacağı anlamına gelir. CPU'nun verimliliğini en üst düzeye çıkarmak için, her bir aşamayı "komut hattı" (pipelining) adı verilen bir yöntemle bölümlere ayırırız.
Bunu anlamanın klasik yolu, çamaşır yıkama süreci üzerinden bir benzetme yapmaktır. İki parti çamaşırınız olduğunu ve her birinin yıkanıp kurutulmasının birer saat sürdüğünü varsayalım. İlk partiyi önce çamaşır makinesine, ardından kurutucuya koyup işlem bittikten sonra ikinci partiye başlayabilirsiniz. Bu işlem dört saat sürerdi. Ancak işi bölüp, ilk parti çamaşır kururken ikinci partiyi yıkamaya başlarsanız, her iki partiyi de üç saatte bitirebilirsiniz. Bir saatlik bu kısalma, sahip olduğunuz çamaşır miktarına ve çamaşır makinesi ile kurutucu sayısına bağlı olarak değişir. Tek bir partiyi yıkamak ve kurutmak hâlâ iki saat sürer; fakat işlemlerin çakışması, toplam iş hacmini saatte 0,5 partiden saatte 0,75 partiye çıkarır.
2011 yılına ait AMD Bobcat çekirdeğinde kullanılan işlem hattının (pipeline) grafiksel bir gösterimi. Ne kadar karmaşık olduğuna ve kaç aşamadan oluştuğuna dikkat edin.
İşlemciler (CPU'lar), komut işleme verimini artırmak için aynı yöntemi kullanırlar. Modern bir ARM veya x86 işlemcisi 20'den fazla işlem hattı aşamasına sahip olabilir; bu da ilgili çekirdeğin herhangi bir anda 20'den fazla farklı komutu aynı anda işlediği anlamına gelir. Her tasarım kendine has olsa da, örnek bir aşama dağılımı şu şekilde olabilir: komut getirme (fetch) için 4 çevrim, kod çözme (decode) için 6 çevrim, yürütme (execute) için 3 çevrim ve sonuçların belleğe geri yazılması için 7 çevrim.
Dallanma (branch) konusuna dönecek olursak, sorunun ne olduğunu artık görebilirsiniz. Eğer bir komutun dallanma komutu olduğunu 10. çevrime kadar anlayamazsak, dallanmanın gerçekleşmesi durumunda geçersiz sayılabilecek 9 yeni komutu çoktan yürütmeye başlamış oluruz. Bu sorunun üstesinden gelmek için işlemciler, "dallanma tahmincileri" (branch predictors) adı verilen oldukça karmaşık yapılar barındırırlar. Bunlar, bir dallanmanın gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini tahmin etmek için makine öğrenimindekine benzer kavramlar kullanırlar. Dallanma tahmincilerinin incelikleri bu makalenin kapsamını aşsa da, temel düzeyde, önceki dallanmaların durumunu takip ederek gelecekteki bir dallanmanın gerçekleşme olasılığını öğrenirler. Modern dallanma tahmincileri %95 veya daha yüksek bir doğruluk oranına ulaşabilir.
Dallanmanın sonucu kesin olarak belli olduğunda (yani işlem hattındaki ilgili aşama tamamlandığında), program sayacı (program counter) güncellenir ve işlemci bir sonraki komutu yürütmeye devam eder. Eğer dallanma yanlış tahmin edilmişse, işlemci dallanmadan sonra yanlışlıkla yürütmeye başladığı tüm komutları iptal eder ve doğru noktadan itibaren yeniden çalışmaya başlar.
Sıra Dışı Yürütme (Out-Of-Order Execution)
En yaygın üç komut türünün nasıl yürütüldüğünü öğrendiğimize göre, şimdi işlemcilerin daha gelişmiş özelliklerinden bazılarına göz atalım. Günümüzdeki modern işlemcilerin neredeyse tamamı, komutları alındıkları sırayla yürütmezler. Diğer komutların tamamlanmasını beklerken oluşabilecek boş zamanı en aza indirmek için "sıra dışı yürütme" (out-of-order execution) adı verilen bir yöntem kullanılır. Bir CPU, sıradaki bir komutun, zamanında hazır olmayacak verilere ihtiyaç duyacağını anlarsa, komutların sırasını değiştirebilir ve beklediği süre zarfında programın daha sonraki kısımlarından, mevcut olanlarla ilgisi bulunmayan bir komutu öne alıp işleyebilir. Komutların yeniden sıralanması son derece güçlü bir yöntemdir; ancak bu, CPU'ların kullandığı tek hileden çok uzaktır.

Performansı artıran bir diğer özellik ise "önceden getirme" (prefetching) olarak adlandırılır. Rastgele bir komutun baştan sona tamamlanmasının ne kadar sürdüğünü ölçecek olursanız, bu sürenin büyük bir kısmının bellek erişimiyle geçtiğini görürsünüz. "Önceden getirici" (prefetcher), CPU içerisinde yer alan ve gelecekteki komutları ve bu komutların ihtiyaç duyacağı verileri önceden kestirmeye çalışan bir birimdir. Eğer CPU'nun önbelleğinde (cache) bulunmayan bir veriye ihtiyaç duyacak bir komutun geleceğini fark ederse, RAM'e erişerek bu veriyi önbelleğe çeker. "Önceden getirme" (pre-fetch) ismi de buradan gelir.
Hızlandırıcılar ve Gelecek
CPU'lara dahil edilmeye başlanan bir diğer önemli özellik ise göreve özel hızlandırıcılardır. Bunlar, tek bir küçük görevi mümkün olan en hızlı şekilde yerine getirmek üzere tasarlanmış devrelerdir. Bu görevler arasında şifreleme, medya kodlama veya makine öğrenimi yer alabilir.
CPU bu işlemleri kendi başına yapabilir; ancak bunlara özel bir birim ayırmak çok daha verimlidir. Bunun harika bir örneği, tümleşik grafik birimi ile harici bir grafik işlemci (GPU) arasındaki farktır. CPU, grafik işleme için gereken hesaplamaları elbette yapabilir; ancak bu işe özel bir birimin bulunması, performansı katbekat artırır. Hızlandırıcıların yaygınlaşmasıyla birlikte, bir CPU'nun asıl çekirdek kısmı, çipin yalnızca küçük bir bölümünü kaplar hale gelebilir.
Aşağıdaki görsel, birkaç yıl öncesine ait bir Intel CPU'sunu göstermektedir. Çipin büyük bir kısmı çekirdekler ve önbellek tarafından kaplanmıştır. Bunun altındaki ikinci görsel ise çok daha yeni bir AMD çipine aittir; burada ise alanın büyük bir kısmı, çekirdekler dışındaki diğer bileşenlere ayrılmıştır.
Yukarıda: Intel'in ilk nesil Nehalem mimarisinin yonga kalıbı (die). Çekirdeklerin ve önbelleğin (cache) alanın büyük bir kısmını kapladığına dikkat edin. Yukarıda: Hızlandırıcılara ve harici arayüzlere ayrılan geniş alanı gösteren bir AMD SoC (çip üzerinde sistem) yonga kalıbı. Çok Çekirdekli Yapıya Geçiş
Ele alacağımız son önemli konu, birden fazla bağımsız işlemci biriminin (CPU) bir araya getirilerek nasıl çok çekirdekli bir işlemci oluşturulabileceğidir. Bu, daha önce bahsettiğimiz tek çekirdekli tasarımın kopyalarını yan yana dizmek kadar basit bir işlem değildir. Tek iş parçacıklı (single-threaded) bir programı çok iş parçacıklı (multi-threaded) bir programa dönüştürmenin kolay bir yolu olmadığı gibi, aynı durum donanım için de geçerlidir. Buradaki temel sorunlar, çekirdekler arasındaki bağımlılıklardan kaynaklanır.
Örneğin 4 çekirdekli bir tasarımda, işlemcinin komutları 4 kat daha hızlı işleyebilmesi gerekir. Ayrıca belleğe erişim için dört ayrı arayüze ihtiyaç duyar. Birden fazla birim aynı veri parçaları üzerinde işlem yapabildiğinden, verilerin tutarlılığı (coherence ve consistency) gibi sorunların çözülmesi gerekir. Eğer iki çekirdek aynı veriyi kullanan komutları işliyorsa, hangisinin elindeki değerin doğru olduğunu nasıl anlayacaklar? Ya bir çekirdek veriyi değiştirdiğinde, bu değişiklik diğer çekirdeğe işlem anında ulaşmazsa ne olacak? Her çekirdeğin, birbiriyle çakışabilen verileri barındırabilen ayrı önbellekleri olduğu için, bu tür çakışmaları gidermek adına karmaşık algoritmalar ve denetleyiciler kullanılmalıdır.
İşlemcideki çekirdek sayısı arttıkça, dallanma tahmini (branch prediction) mekanizmasının düzgün çalışması da son derece önem kazanır. Aynı anda komut işleyen çekirdek sayısı arttıkça, bunlardan birinin bir dallanma komutu (branch instruction) işliyor olma olasılığı da yükselir. Bu durum, komut akışının her an değişebileceği anlamına gelir.
Genellikle farklı çekirdekler, değişik iş parçacıklarından (threads) gelen komut akışlarını işler. Bu, çekirdekler arasındaki bağımlılığı azaltmaya yardımcı olur. İşte bu yüzden Görev Yöneticisi'ne baktığınızda, genellikle bir çekirdeğin yoğun bir şekilde çalıştığını, diğerlerinin ise neredeyse boş durduğunu görebilirsiniz. Birçok program çok iş parçacıklı çalışacak şekilde tasarlanmamıştır. Ayrıca, işi parçalara bölmenin getirdiği ek yük (overhead) maliyetine katlanmak yerine, görevi tek bir çekirdeğe bırakmanın daha verimli olduğu durumlar da olabilir.
Fiziksel Tasarım
Bu makalenin büyük bir kısmı, karmaşıklığın yoğunlaştığı nokta olan CPU'nun mimari tasarımına odaklanmıştır. Ancak tüm bunların gerçek dünyada hayata geçirilmesi, sürece bambaşka bir karmaşıklık boyutu daha ekler.
İşlemci genelindeki tüm bileşenleri senkronize etmek için bir saat sinyali (clock signal) kullanılır. Günümüz işlemcileri genellikle 3,0 GHz ile 5,0 GHz arasındaki hızlarda çalışır; bu durum son on yıldır pek değişmemiştir. Her bir saat döngüsünde, çip içindeki milyarlarca transistör açılıp kapanır.
Saat sinyalleri, işlem hattının (pipeline) her bir aşaması ilerlerken tüm değerlerin doğru zamanda ortaya çıkmasını sağlamak açısından kritiktir. Saat hızı, bir CPU'nun saniyede kaç komut işleyebileceğini belirler. Hız aşırtma (overclocking) yoluyla bu frekansı artırmak çipi daha hızlı hale getirecektir; ancak bu işlem aynı zamanda güç tüketimini ve açığa çıkan ısı miktarını da artırır.
Görsel: Michael Dziedzic
Isı, bir işlemcinin (CPU) en büyük düşmanıdır. Dijital elektronik bileşenler ısındıkça, mikroskobik transistörler bozulmaya başlayabilir. Isı uzaklaştırılmadığı takdirde bu durum, çipin hasar görmesine yol açabilir. İşte bu nedenle tüm işlemciler, ısı dağıtıcılarla (heat spreader) donatılmış olarak gelir. Bir işlemcinin asıl silikon çekirdeği (die), fiziksel aygıtın yüzey alanının yalnızca %20'sini kaplıyor olabilir. Yüzey alanının genişletilmesi, ısının bir soğutucuya (heatsink) daha dengeli bir şekilde yayılmasını sağlar. Ayrıca bu tasarım, harici bileşenlerle bağlantı kurmak için daha fazla pin (bağlantı ucu) kullanılmasına da olanak tanır.
Modern işlemcilerin arka kısmında bin veya daha fazla giriş-çıkış pini bulunabilir. Mobil çiplerde ise, işlem birimlerinin çoğu çipin kendi içinde yer aldığından, genellikle sadece birkaç yüz pin bulunur. Tasarım nasıl olursa olsun, bu pinlerin yaklaşık yarısı güç iletimine ayrılmışken, geri kalanı veri iletişiminde kullanılır. Buna RAM, yonga seti (chipset), depolama birimleri, PCIe aygıtları ve daha fazlasıyla yapılan iletişim dahildir. Tam yük altında yüz amper veya daha fazla akım çeken yüksek performanslı işlemciler, bu akım yükünü dengeli bir şekilde dağıtabilmek için yüzlerce pine ihtiyaç duyarlar. Pinler, elektriksel iletkenliği artırmak amacıyla genellikle altın kaplamadır. Farklı üreticiler, çeşitli ürün serilerinde farklı pin düzenleri kullanırlar.
Bir Örnekle Her Şeyi Bir Araya Getirelim
Konuyu toparlamak adına, Intel Core 2 işlemcinin tasarımına kısaca bir göz atalım. 2006 yılına ait bir tasarım olduğu için bazı kısımları güncelliğini yitirmiş olabilir; ancak daha yeni tasarımlara dair detaylar kamuya açık değildir.
En üstten başlayacak olursak, karşımıza komut önbelleği (instruction cache) ve ITLB çıkar. "Translation Lookaside Buffer" (TLB - Çeviri Tampon Belleği), işlemcinin ihtiyaç duyduğu komutu bulmak için bellekte nereye gitmesi gerektiğini belirlemesine yardımcı olur. Bu komutlar, L1 komut önbelleğinde saklanır ve ardından bir ön kod çözücüye (pre-decoder) gönderilir. x86 mimarisi son derece karmaşık ve yoğun bir yapıya sahip olduğundan, kod çözme süreci birçok adımdan oluşur. Bu sırada, dallanma tahmincisi (branch predictor) ve ön getirme birimi (prefetcher), gelen komutların yol açabileceği olası sorunları önceden tespit etmeye çalışır.

Buradan itibaren talimatlar bir talimat kuyruğuna gönderilir. "Sıra dışı" (out-of-order) tasarımın, bir işlemcinin (CPU) talimatları yürütürken en uygun olanı seçmesine nasıl olanak tanıdığını hatırlayın. Bu kuyruk, işlemcinin o an değerlendirmekte olduğu talimatları tutar. İşlemci, yürütülmesi en mantıklı olan talimatın hangisi olduğuna karar verdiğinde, bu talimat daha küçük parçalara, yani "mikro işlemlere" (micro-ops) ayrıştırılır. Bir talimat işlemci için karmaşık bir görev içeriyor olabilir; mikro işlemler ise işlemcinin çok daha kolay yorumlayabileceği, daha küçük ve temel görevlerdir.
Bu talimatlar daha sonra "Register Alias Table" (Kayıt Takma Ad Tablosu), "ROB" (Reorder Buffer - Yeniden Sıralama Tamponu) ve "Reservation Station" (Rezervasyon İstasyonu) birimlerine aktarılır. Bu üç bileşenin tam işlevi oldukça karmaşıktır (üniversite düzeyinde ileri seviye bir ders konusu olacak kadar!), ancak bunlar, "sıra dışı" yürütme sürecinde talimatlar arasındaki bağımlılıkları yönetmeye yardımcı olmak için kullanılırlar.
Tek bir "çekirdek" (core) aslında birçok ALU'ya (Aritmetik Mantık Birimi) ve bellek portuna sahiptir. Gelen işlemler, bir ALU veya bellek portu kullanılabilir hale gelene kadar rezervasyon istasyonunda bekletilir. Gerekli bileşen müsait olduğunda, talimat L1 veri önbelleğinin de desteğiyle işlenir. Elde edilen sonuçlar kaydedilir ve işlemci bir sonraki talimata geçmeye hazır hale gelir. İşte süreç kısaca bu şekilde işler!
Bu makale, her bir işlemcinin tam olarak nasıl çalıştığına dair nihai bir kılavuz olma iddiası taşımasa da, işlemcilerin iç işleyişi ve karmaşıklığı hakkında size iyi bir fikir verecektir. Açıkçası, AMD ve Intel dışında hiç kimse, bu şirketlerin işlemcilerinin tam olarak nasıl çalıştığını gerçekten bilmiyor. Makaledeki her bir bölüm, başlı başına bir araştırma ve geliştirme alanını temsil eder; dolayısıyla burada sunulan bilgiler, konunun yalnızca yüzeyine değinmektedir.
Kaynak: Anatomy of a CPU - William Gayde & Julio Franco / Tech Spot
.