III- ELEKTRONİK SÖZLEŞMELERİN GEÇERLİLİK KOŞULLARI

A) Konu Bakımından

Konu bakımından elektronik sözleşmeler klasik sözleşmelerden farklı özellikler göstermezler.

Anayasanın 48 m. Herkes, dilediği alanda çalışma ve sözleşme hürriyetlerine sahiptir.” hükmünü getirmiştir.
BK m. 19 “ Bir akdin mevzuu, kanunun gösterdiği hudut dairesinde, serbestçe tayin olunabilir.

Kanunun kat’i surette emreylediği hukuki kaidelere veya kanuna muhalefet; ahlaka (adaba) veya umumi intizama yahut şahsi hükümlere müteallik haklara mugayir bulunmadıkça, iki tarafın yaptıkları mukaveleler muteberdir” hükmünü düzenlemiştir.

BK anlamında bir sözleşmeden bahsedebilmek için irade beyanlarının varlığı ve birbirine uygun olması tek başına yeterli değildir. Sözleşme yapma iradesinin yanı sıra aynı zamanda bir takım geçerlilik koşullarının varlığı gerekir. Bunlar gerek şekil gerekse içerik açısından bir sözleşmede bulunması gerekli unsurlardır.

Klasik sözleşmelerde olduğu gibi elektronik sözleşmenin taraflarının iradelerinin fesada uğramaması gerekir. BK. 23 vd maddeleri hata hile, ikrah hallerinde sözleşmenin iptal edileceğini hükme bağlamıştır. Beyanın iradeye uymaması yada iradenin oluşumundaki bir etkenin sonucunda sakatlık meydana gelmesi gerekir. Söz konusu madde elektronik sözleşmeler içinde uygulanacaktır.


Türk hukuk sisteminde sözleşme özgürlüğü benimsenmiş olmakla birlikte, sözleşmenin konusunun emredici hukuk kurallarına, kişilik haklarına, kamu düzenine, genel ahlaka aykırı olmaması gerekir. (pornografi,kumar) Ayrıca sözleşmenin konusunun imkansız olmaması gerekir.

Sözleşmenin geçerlilik unsurlarından biri de tarafların hukuki işlem ehliyetine sahip olmasıdır. Reşit, temyiz kudretine sahip ve kısıtlı olmayan kişiler hukuki işlem ehliyetine sahiptir. Bu kişiler kendi fiilleriyle hak sahibi olabilir ve borç altına girebilirler. Küçük ve kısıtlıların yasal temsilcilerinin izni olmadıkça kendi işlemleriyle borç altına girmeleri mümkün değildir. Yine temyiz kudretinden yoksun olanların yaptığı işlemler hukuki sonuç doğurmaz.

İnternet ortamında kurulan elektronik sözleşmelerde satıcı veya hizmet sunanın, sözleşmenin karşı tarafının hukuki işlem ehliyetine sahip olup olmadığını bilmesi mümkün değildir. Özellikle küçüklerin anne ve babalarının kredi kartlarını kullanmak suretiyle wep sitelerinde alış veriş yapmaları sipariş verip herhangi bir siteye üye olmaları halinde sorunlar ortaya çıkmaktadır. Hukukumuzda kural küçüklerin yasal temsilcilerinin izni olmadığı sürece yaptığı işlemler bağlayıcı değildir. Yasal temsilcileri açısından borç doğurmaz. Küçük ek kart hamiliyse problem yoktur. Zaten ek kartta limit ölçüsünde onay verilmiştir. Bunun dışındaki durumda bankaya rıza hilafına elinden çıktığı bildirilinceye kadar geçen sürede kullanılan kartlara ilişkin yetkisiz kullanımlardan kart sahibi sorumludur.


B) Şekil Bakımından

İradenin dışa vurulmasında her türlü vasıta yada biçime şekil denir. Bir başka anlatımla şekil, irade açıklamasını göstermek için kullanılan araçtır. İradenin açıklanması değişik şekillerde, yazılı, sözlü işaretle hatta davranışla olabilir.

1- Genel Olarak Sözleşmelerde Şekil

Türk Borçlar hukukunda kabul edilen ilke şekil serbestisidir. BK m 11 sözleşmenin kanunda açıklık olmadıkça hiçbir şekle bağlı olmadığını belirtmektedir. Kanun koyucu şekil serbestisinin kabul ederek hukuki işlem ve sözleşmelerin mümkün olduğunca teferruatsız ve hızlı yapılıp sonuçlandırılmasını sağlamayı amaçlamaktadır. Şekli serbestisinden kastedilen, hiçbir kurala uyulmaması değildir. Aksine belirtilen yazılı, sözlü, resmi şekillerden birinin seçilerek, seçilen şeklin kurallarına uymak zorunludur. Aksi taktirde yapılan işlem geçerli olmaz. Şekil serbestisinden anlaşılması gereken bir başka şey de, tarafların yapılan işlemin geçerliliğini belli bir şekilde yapılmasına karar verebilmeleridir. (BK m. 16)

Yasa koyucunun bazı hükümlerde şekil zorunluluğu getirmesinde iki temel amaç vardır. İlki özel koruma sağlar. Bu sayede taraflar yeterince düşünür ve acele karar vermezler. Ayrıca ispat fonksiyonundan da yararlanırlar. İkinci amaç genel koruma sağlamaktır. Yani kamu düzenini sağlamak ve işlem güvenliği ile iyi niyetli üçüncü kişileri korumaktır. Yazılı ve resmi şeklin faydaları; açıklık ve kesinlik kazandırmak, yorumu kolaylaştırmak, tarafları düşünmeye sevk etmek, ispat kolaylığı, aleniyet ve güven sağlamak olarak sayılabilir. Sakıncaları ise; gecikmeye neden olma, ekonomik olarak külfet getirme, ispat hukukunda gerçeğe aykırı karar çıkmasına neden olma gibi sayılabilir.

a-Sözlü şekil, kanunenveya taraflarca bazı hukuki işlemlerde geçerlik şartı olarak kabul edilir. Borçlar Kanununda kabul edilmiş bir hüküm yoktur.

b- Adi Yazılı Şekil, kişinin iradesini yansıtan metnin irade sahibi tarafından altının imzalanması biçiminde düzenlenir. Adi yazılı şekil BK 12 ve 15 m. düzenlenmiştir. Sözleşmelerde genel olarak şekilden bahsedildiğinde adi yazılı şekil anlaşılır. Adi yazılı şekil metin ve imzadan oluşur.

ba- Metin : Taraf iradelerinin dil araçlarıyla biçimlendirip, yazılı bir şekilde ifade eden belgedir. Metin süreklilik ifade eden bir madde üzerine yazılmalıdır. Kağıt, tahta, deri gibi. Bu anlamda ses kayıt bantları, disk ve disketlere yüklü data metin olarak kabul görmez. Metnin el yazısı ile yazılmış olması gerekmediği gibi Türkçe olması da zorunlu değildir. Ancak tarafların anlayabileceği bir biçimde olmalıdır. Kıymetli evraklar dışında metnin düzenlendiği yerin ve zamanın mevcudiyeti zorunlu değildir. Metin objektif ve sübjektif tüm esaslı noktaları kapsamalıdır.

bb- İmza : Kişinin kimliğini ve hüviyetini gösteren onu belirleyen diğerlerinden ayırt eden bir işarettir. İmzanın iki önemi vardır. İlki hüviyeti tespit eder, diğeri ise beyanda bulunanın iradesini teyit eder. İmzanın el yazısı ile atılması şarttır.( BK m 14 ) ancak bir takım istisnaları vardır.

c-Nitelikli Yazılı Şekil, Hukuki işlem veya sözleşme yapılırken metin ve imzanın belli kurallara uygun şekilde yapılması gerekir. Çek, poliçe, bono gibi kıymetli evraklarda, kefalette (kefalet miktarının elle yazılması gerekir) ve el yazısı vasiyetnamede kullanılır.

d- Resmi Şekil; Resmi makamlar önünde resmi memurun katılması suretiyle yapılan hukuki işlemlerdir. Resmi şekilden amaç devlet güvencesini sağlamaktır. Hukuki işlem noter, sulh hakimi, tapu memuru gibi resmi makamlar önünde, kanunun ön gördüğü usul ve şartlara uygun olarak yapılması kaydıyla geçerlilik kazanır.

2- Elektronik Sözleşmelerde Şekil

Tarafların birbirleriyle sözleşme yapma iradesine sahip olmaları elektronik yoldan bunu ifade etmeleri irade beyanı olarak kabul edilir. Yani iradenin onaylanıp onaylanmaması, hard disk veya başka bir yere kaydedilip kaydedilmemesi irade beyanının varlığını engellemez. Onaylama veya kaydedilme ispat açısından anlam ifade eder.

a- Elektronik Sözleşmelerde Metin

İradenin elektronik yoldan beyanıdır. Ses aygıtlarının disk ve diskete yüklü dataların, süreklilik arz eden bir madde üzerine yazılmadıklarından metin olarak kabul edilmezler. Kayıtların kolaylıkla değiştirilmesi en önemli sebebidir. Hukukumuzda metnin yazılılık şartının gerçekleştirmesi için somut ve maddesel l(nesnel) niteliğe de sahip olması gerekir. Elektronik ortamda oluşturulan metinlerin nesnel niteliğe sahip olmadığını iddia eden yazarlar manyetik optik veri taşıyıcılarında yada bilgisayarın hard diskinde bulunduğunu ileri sürmektedirler. Aksi görüşte olanlar ise; hard-disk, disket, CD- rom veya kayıt çipi gibi kayıt araçlarında bulunan verilerin nesnel nitelikte olduğunu öne sürmektedirler.

Hukukumuzda elektronik sözleşmelerin geçerli olabilmesi için adi yazılı şekil şartları elektronik sözleşmelerde uygulanması mümkün değildir. Nitekim mahiyetleri farkladır. İnternet üzerinden gönderilen kaydın sürekli ve dayanıklı bir şekilde sabitlenmesi yada değiştirilmesinin mümkün olmaması, saklanabilir ve tekrar bakılabilir nitelikte kaydedilmesi ve kanuni düzenlemenin bu şekilde yapılması halinde ancak elektronik sözleşmelerde metin unsuru bakımından bir engel kalmayacağı söylenebilir.

b- Elektronik Sözleşmede İmza

Dijital imza metnin, belgenin yazarı tarafından düzenlendiğini belirtmekle beraber, ulaşana kadar hiçbir bozulmaya uğramadığını da gösterir.

SONUÇ

Çok hızlı bir süreçte internetin gücü ve bu güçten faydalanmak isteyenlerin sayısı artmaktadır. Tüm işletmeler ürünlerini ve hizmetlerini dünyanın her yerindeki yaşayan bireylere tanıtabileceklerini, hatta bunları pazarlayabileceklerini biliyor ve bundan en üst seviyede fayda sağlamak istiyor. Söz konusu gelişmeler internete özgü iş alanlarının açılmasını sağladı ve sağlamaya devam edecektir. Elektronik ticaret büyük bir hacme ulaştı ve iyi kullanılması gereken bir ticaret türü olarak dikkat çekmektedir.

Bu aşamalar ve gelişim sürecinde yaygınlaşan kullanım ağı ve kolaylığı nedeniyle internet üzerinden mal ve hizmet alış verişinde bulunma talepleri dikkate alındığında , elektronik sözleşmelerin günümüz ve gelecek için ne kadar önemli olduğu görülebilmektedir.

Dünya hukukunda olduğu gibi Türk hukukunda da elektronik sözleşmelere ilişkin yasal düzenlemeler yapılmaktadır. Tüm Hukuk sistemlerinde elektronik sözleşmelere ilişkin yasal düzenlemeler hızla yapılarak, hukukun bu alanı da kapsamına alması ve doğru çözümler üretilmesinin sağlanması amaçlanmaktadır.

Söz konusu yasal düzenlemelerin mevcudiyetinin yeterli olmadığı hepimizce bilinmektedir. İyi hukukçuların elinde doğru yorumlarla ve uygulamalarla en üst seviyede faydalı sonuçlar alınmasının sağlanması da amaçlanmalıdır.


KAYNAKÇA

1 – ÖZDİLEK , Ali Osman,İnternet ve Hukuk,İstanbul 2002

2 – Varliakman , Kaan

3 – ALTINIŞIK , Ulvi, Elektronik Sözleşmeler Ankara,2003

4 – TOPALOĞLU , Mustafa, Bilişim Hukuku, Adana 2005

5 – OGUZMAN – ÖZ Borçlar Hukuku Genel Hükümleri 4. Basım İstanbul,2005

ÖZDİLEK, Ali Osman,İnternet ve Hukuk,İstanbul 2002 s.13)
ÖZDİLEK, Ali Osman,İnternet ve Hukuk,İstanbul 2002 s.21)
Varliakman, Kaan
ALTINIŞIK, Ulvi, Elektronik Sözleşmeler Ankara,2003 s.33
ALTINIŞIK, Ulvi, Elektronik Sözleşmeler Ankara,2003 s.35
Varliakman, Kaan
TOPALOĞLU, Mustafa, Bilişim Hukuku, Adana 2005 s.93
TOPALOĞLU, Mustafa, Bilişim Hukuku, Adana 2005 s.93
ALTINIŞIK, Ulvi, Elektronik Sözleşmeler Ankara,2003 s.37
OGUZMAN-ÖZ Borçlar Hukuku Genel Hükümleri 4. Basım İstanbul,2005
ALTINIŞIK, Ulvi, Elektronik Sözleşmeler Ankara,2003 s.42
ÖZDİLEK, Ali Osman,İnternet ve Hukuk,İstanbul 2002 s.29
TOPALOĞLU, Mustafa, Bilişim Hukuku, Adana 2005 s.93)
ALTINIŞIK, Ulvi, Elektronik Sözleşmeler Ankara,2003 s.57
ALTINIŞIK, Ulvi, Elektronik Sözleşmeler Ankara,2003 s.58